Een diocletiaans venster (ook wel thermenvenster genoemd) is een halfrond venster dat door twee verticale stijlen in drie delen verdeeld is: een breder middenvak met aan weerszijden een smal zijvak. Het vensterontwerp dankt zijn naam aan de thermen (badcomplex) van keizer Diocletianus in Rome (302 n.Chr.), waar het werd toegepast om grote ruimten op grote hoogte van daglicht te voorzien.
Vormkenmerken
Een typisch diocletiaans venster bestaat uit:
- Een halfronde bovenzijde — de boog beschrijft een precies halve cirkel
- Twee verticale stijlen (montants) — die de boog ondersteunen en in drie vakken splitsen
- Een breder middenvak — vaak tweemaal zo breed als de zijvakken
- Een platte onderdorpel — die het halfrond afsluit
Soms bevat het venster verder geen tussenroeden, andere keren is het opgevuld met sierlijk smeedwerk, glas-in-lood of een patroon van vierkante ruiten.
Toepassing
Het diocletiaans venster werd na de oudheid herontdekt en in verschillende perioden gebruikt:
- Romeinse keizertijd — de thermen van Diocletianus, Caracalla en Constantijn
- Italiaanse renaissance — Palladio paste het venster in zijn villa’s en kerken toe; zijn Quattro Libri (1570) maakte het tot een vast onderdeel van het classicistische repertoire
- Hollands classicisme (17e eeuw) — kerken, raadhuizen en landhuizen kregen thermenvensters in fronton, gevel of trommel van een koepel
- Neoclassicisme (18e–19e eeuw) — terugkeer in Engelse country houses (Inigo Jones, Robert Adam), Franse hotels en Nederlandse buitenplaatsen
- Eind 20e eeuw — postmodernisme gebruikte het venster als citaat van de klassieke bouwkunst
Functie
Het diocletiaans venster heeft naast esthetische ook praktische voordelen:
- Daglicht hoog in de ruimte — ideaal voor grote zalen waar onderzijde-vensters niet wenselijk zijn (kerken, balzalen, theaters)
- Statige uitstraling — het halfrond verwijst direct naar de klassieke architectuur
- Constructief gunstig — de boog kan een grote spanning overbruggen zonder zware latei
Verschil met serlianen venster
Niet te verwarren met het Serliana- of Palladiaanse venster: dat heeft een halfronde middenboog met twee rechthoekige zijvakken eronder. Het diocletiaans venster heeft een doorlopende halfronde bovenzijde over de volle breedte.
Gerelateerde termen
- Boogveld
- Lunet
- Classicisme
- Palladio
- Bandvenster
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
