Een gewelfsleutel is de sluitsteen in het hoogste punt van een gewelf, waar de gewelfribben samenkomen — het laatste stuk steen dat wordt geplaatst en het gewelf “op slot” zet. De gewelfsleutel is vaak rijkelijk versierd met wapenschilden, bloemmotieven of figuren.
Functie
- Constructief — de gewelfsleutel vergrendelt de ribben in hun positie en maakt het gewelf stabiel
- Sluitstuk — pas als de sleutel is geplaatst, kan het leerwerk (de houten mal) worden verwijderd
- Krachtsverdeling — verdeelt de drukkrachten vanuit de top gelijkmatig over de ribben
Gewelfsleutel vs. sluitsteen
De termen overlappen:
| Term | Context |
|---|---|
| **Sluitsteen** | De bovenste steen in elke boog — ook bij een eenvoudige raam- of deurboog |
| **Gewelfsleutel** | Specifiek de sluitsteen in een gewelf, waar meerdere ribben samenkomen |
Een gewelfsleutel is dus altijd een sluitsteen, maar niet elke sluitsteen is een gewelfsleutel.
Decoratie
Gewelfsleutels zijn vaak het meest versierde element in een gewelf:
- Wapenschilden — van de opdrachtgever of het bisdom
- Bloemmotieven — roosjes, bladwerk
- Koppen of figuren — heiligen, engelen, mythische wezens
- Beschildering — vaak polychroom (meerkleurig) beschilderd
Herkenning
In een kerk of historisch gebouw vind je de gewelfsleutel door omhoog te kijken naar het punt waar de ribben van het gewelf bij elkaar komen. Het ronde of veelhoekige sierstuk in dat kruispunt is de gewelfsleutel.
Restauratie
Bij restauratie van een beschadigde gewelfsleutel:
- Gebruik oorspronkelijke steensoorten (natuursteen of baksteen)
- Laat versierde sleutels restaureren door een steenhouwer
- Nooit een gewelfsleutel verwijderen — de constructie wordt instabiel
Gerelateerde termen
- Gewelf
- Gewelfrib
- Gewelfkap
- Sluitsteen
- Aanzet
