Een klokgevel is een topgevel waarvan de omtrek de vorm van een klok heeft: de gevel loopt vanaf de daklijst met een holle beweging naar binnen, gaat over in een bollend of recht opgaand middendeel en eindigt in een bekroning. De vorm is typerend voor de Nederlandse stadsarchitectuur en is vooral bekend van de grachtenpanden in Amsterdam.
De klokgevel is de opvolger van de halsgevel. Bij de halsgevel staat een rechthoekige “hals” boven de daklijst, met aan weerszijden losse klauwstukken die de sprong opvullen. Bij de klokgevel is die overgang vloeiend gemaakt: de klauwstukken zijn opgenomen in de doorlopende, gebogen contour. De vorm komt op in de tweede helft van de zeventiende eeuw en beleeft in de achttiende eeuw zijn hoogtepunt, ook in kleinere steden en op boerderijen.
Kenmerken
- Insnoerende contour — de gevel wordt naar boven toe smaller met holle en bolle beweging
- Bekroning — een fronton, een vaas, een gebogen lijst of een siermotief sluit de top af
- Hijsbalk — vrijwel altijd aanwezig, want de gevel dekt de zolder waar goederen werden opgehesen
- Natuursteen accenten — zandsteen banden, sluitstenen en een gevelsteen met naam of afbeelding
- Metselwerk — de gebogen contour wordt gemetseld en afgedekt, tegenwoordig meestal met lood- of zinkwerk
Toepassing
- Woonhuizen aan grachten en straten in de historische binnensteden
- Pakhuizen met een brede zolderopening onder de top
- Boerderijen en herenhuizen buiten de stad, in een eenvoudiger uitvoering
- Nieuwbouw in historiserende stijl — de vorm wordt nog steeds toegepast in beeldbepalende straatwanden
Aandachtspunten bij onderhoud
- De afdekking is het zwakke punt — een klokgevel heeft veel horizontale en gebogen bovenvlakken waar water op blijft staan. Vrijwel alle vochtschade begint bij een versleten lood- of zinkafdekking
- Voegwerk — hervoeg met een mortel die zachter is dan de steen; een te harde cementvoeg laat het metselwerk zelf verweren
- Natuursteen — zandsteen bekroningen verweren; laat herstel doen door een restauratiesteenhouwer, niet met cementreparaties
- Verankering — controleer de ankers van de topgevel aan de kapconstructie; een vrijstaande geveltop is windgevoelig
- Vergunning — bij een monument of beschermd stadsgezicht is voor vrijwel elke ingreep aan de voorgevel een omgevingsvergunning nodig
Gerelateerde termen
- Halsgevel
- Klauwstuk
- Gevelsteen
- Gevelpan
- Fronton
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
