Een kolossale orde (ook wel reuzenorde of gigantische orde) is een gevelopbouw waarbij zuilen of pilasters doorlopen over twee of meer verdiepingen, soms over de volle hoogte van het gebouw. Bij een gewone toepassing van de klassieke orden heeft elke bouwlaag zijn eigen rij zuilen; bij een kolossale orde overspant één rij ze allemaal.
Waarom werd het toegepast
Het effect is monumentaal: het gebouw leest als één geheel in plaats van als een stapeling van verdiepingen. De horizontale geleding (elke verdieping een eigen laag) wordt vervangen door een verticale, waardoor het bouwwerk hoger en waardiger oogt dan het feitelijk is. Dat maakte de kolossale orde populair voor gebouwen die gezag moesten uitstralen: stadhuizen, paleizen, kerken, banken en later ook musea en beursgebouwen.
Herkomst en verspreiding
De kolossale orde werd in de zestiende eeuw gebruikt door onder anderen Michelangelo en Andrea Palladio. Palladio’s boek I quattro libri dell’architettura (1570) verspreidde het motief door heel Europa. Het is een kernkenmerk van het classicisme en keert terug in het neoclassicisme van de achttiende en negentiende eeuw. In Nederland is het herkenbaar bij het Hollands classicisme en bij veel negentiende-eeuwse openbare gebouwen.
Waar je het aan herkent
- Pilasters of zuilen die van de plint tot onder de kroonlijst doorlopen, terwijl er twee of drie rijen ramen tussen zitten.
- Eén hoofdgestel (architraaf, fries, kroonlijst) helemaal bovenaan, in plaats van per verdieping.
- Vaak toegepast in een risaliet: het naar voren springende middendeel van de gevel, dat zo extra nadruk krijgt.
- Soms gecombineerd met een kleinere orde onderaan; die combinatie heet een gesuperponeerde toepassing.
Verwante begrippen ter onderscheiding
- Orde — het samenhangende systeem van zuil, kapiteel en hoofdgestel (Dorisch, Ionisch, Korintisch, Toscaans, Composiet).
- Pilaster — een platte, uit de muur stekende halfzuil; bij een kolossale orde vaak gebruikt in plaats van een vrijstaande zuil.
- Geleding — de manier waarop een gevel horizontaal en verticaal wordt onderverdeeld.
Gerelateerde termen
- Orde
- Pilaster
- Zuil
- Hoofdgestel
- Geleding
- Classicisme
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
