Een kortelinggat is een gat in metselwerk waar een korteling doorheen steekt. Een korteling is een korte dwarsligger tussen de staanders van een steiger, waarop de werkvloer rust. In oude bouwwijzen — en bij een uithangende of hangsteiger ook nu nog — werd het uiteinde van die korteling in de muur zelf opgelegd. Het gat dat daarvoor werd opengelaten heet het kortelinggat. In het Engels heet dit een putlog hole.
Waarom het gat er zit
Metselwerk moet meegroeien met de steiger. Bij een muur die je van buitenaf opmetselt, moet de steiger op elke werkhoogte een stabiele vloer bieden. In plaats van een volledig vrijstaande steiger op te bouwen, liet de metselaar op regelmatige afstanden gewoon een steen weg. De korteling ging het gat in, rustte op het metselwerk, en de steiger had daarmee zijn tweede oplegpunt zonder extra materiaal.
Kortelinggaten zitten daardoor in een herkenbaar patroon: in horizontale rijen, met een min of meer vaste onderlinge afstand, telkens op de hoogte waarop de metselaar een nieuwe steigervloer nodig had.
Wat het dichtmaken vertelt
Na oplevering werden de gaten dichtgemetseld. Dat gebeurde meestal met de steen die het dichtst bij lag, en vaak in een iets afwijkende mortel of kleur. Juist daardoor blijven ze op oud metselwerk zichtbaar. Soms werden ze bewust opengelaten, bijvoorbeeld voor toekomstig onderhoud of om er duiven en vleermuizen in te laten nestelen.
Bouwhistorische waarde
Voor bouwhistorisch onderzoek zijn kortelinggaten waardevol:
- De hoogte van de rijen laat zien in welke etappes een muur is opgetrokken. Bij een pauze in het bouwproces stopt het patroon of verspringt het.
- Een afwijkende reeks wijst op een latere verbouwing, een verhoging of een aangebouwd deel.
- Ze verraden de bouwvolgorde van muurdelen die er van buiten uit één stuk uitzien.
Praktische aandachtspunten
- Niet zomaar dichtsmeren bij restauratie. Documenteer eerst het patroon; het is vaak de enige bron over de bouwvolgorde.
- Vocht en vorst. Slecht dichtgezette kortelinggaten zijn zwakke plekken: ze zuigen regenwater op en vriezen kapot. Vul ze met een mortel die qua sterkte en dampopenheid bij het bestaande werk past — niet met sterke cementmortel in zacht historisch metselwerk.
- Nestgelegenheid. Openstaande gaten in oud metselwerk zijn regelmatig in gebruik door beschermde soorten. Laat dat controleren voordat je ze dichtzet.
Gerelateerde termen
- Metselverband
- Baksteen
- Inboeten
- Aanhelen
- Bouwhistorie
- Bouwfragment
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
