Een kruisboogfries is een boogfries waarvan de rondbogen elkaar snijden, zodat er kruisende bogen ontstaan. Het motief werd vooral in de romaanse bouwkunst toegepast, met Normandië als bekend zwaartepunt.
Hoe het is opgebouwd
Een gewoon rondboogfries bestaat uit een reeks kleine bogen die netjes naast elkaar staan, elk rustend op een console of zuiltje. Bij een kruisboogfries staan de steunpunten verder uit elkaar dan de boogspanning toelaat: elke boog overspant twee steunpunten in plaats van één, waardoor de bogen over elkaar heen lopen. Op de plek waar twee bogen elkaar snijden ontstaat vanzelf een spitse vorm.
Dat laatste is de reden dat kunsthistorici het motief interessant vinden. De doorsnijding van rondbogen wordt vaak genoemd als een van de vormen waaruit het idee van de spitsboog kan zijn voortgekomen — de overgang van romaans naar gotiek is in dit ornament al zichtbaar.
Toepassing
Je vindt kruisboogfriezen op:
- Kerktorens en kerkgevels, als horizontale band onder de daklijst of als geleding tussen twee bouwlagen
- Blindnissen, waarbij het motief niet los voor de muur staat maar in het metselwerk of natuursteenwerk is uitgespaard
- Neoromaanse bouwwerken uit de negentiende eeuw, waar het motief bewust is geciteerd
Het kruisboogfries is in de eerste plaats decoratie, maar wel decoratie met een functie: het breekt een groot, blind muurvlak en legt een schaduwlijn die het gebouw horizontaal geleedt.
Bij restauratie
Kruisboogfriezen zitten hoog en steken uit — precies de combinatie die verwering versnelt. Waar het fries oorspronkelijk gebeeldhouwd was, is vaak alleen nog de grove vorm over. Aandachtspunten:
- Controleer of de bogen nog waterdicht afgedekt zijn; regen die achter het fries loopt, tast het achterliggende metselwerk aan.
- Voeg met een mortel die zachter is dan de steen, zodat schade zich in de voeg concentreert en niet in het beeldhouwwerk.
- Vervang alleen wat constructief nodig is; verweerd maar stabiel ornament heeft meer waarde dan een gladde replica.
Gerelateerde termen
- Boogfries
- Fries
- Boog
- Keperfries
- Blinde nis
- Gotiek
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
