Een landscheiding is een dijk of kade tussen twee veenontginningen, die later de grens ging vormen tussen twee waterschappen met verschillende polderpeilen. Het is dus tegelijk een waterstaatkundig werk en een bestuurlijke grens.
Waarom ze er liggen
In West-Nederland werd het veen vanaf ongeveer het jaar 1000 systematisch ontgonnen. Elke ontginning werkte vanuit een eigen ontginningsbasis het veen in en beheerde zijn eigen waterpeil. Waar twee ontginningen elkaar raakten, ontstond een probleem: het veen klonk ongelijk in, de peilen liepen uiteen, en het water van het ene gebied liep het andere in.
De oplossing was een kade of dijk op de scheidslijn. Die hield het water tegen én markeerde wie waarvoor verantwoordelijk was. Toen zich later waterschappen vormden, werden veel van deze landscheidingen hun formele grens. Het bekendste voorbeeld is de landscheiding tussen Delfland en Schieland, waarvan delen teruggaan tot de dertiende eeuw. Ook in de moderne waterbouw komt het principe terug: de Knardijk in Flevoland functioneert als binnendijk tussen Oostelijk en Zuidelijk Flevoland.
Herkennen in het landschap
- Een kaarsrechte, licht verhoogde lijn door het polderland, vaak met een weg of pad erop.
- Aan weerszijden een sloot of wetering.
- Een verschil in slotenpatroon, verkavelingsrichting of maaiveldhoogte aan beide kanten.
- Namen die de functie verraden: Landscheiding, Scheidkade, Zwet, Zwetsloot, Grenskade.
Bouwen op of naast een landscheiding
Dit is het punt waar de historie praktisch wordt. Veel landscheidingen zijn nog altijd formeel aangewezen als regionale waterkering, en tegelijk vaak als cultuurhistorisch waardevol element in het omgevingsplan.
- Watervergunning. Bouwen, graven, heien, kabels leggen of beplanten in de kernzone of de beschermingszone van een waterkering vereist toestemming van het waterschap, náást de omgevingsvergunning van de gemeente. De keur of waterschapsverordening bepaalt wat waar mag.
- Heien en trillingen. Werkzaamheden nabij een kering kunnen de stabiliteit ervan aantasten; het waterschap kan een monitoringsverplichting opleggen.
- Beplanting. Diepwortelende bomen op een kering zijn doorgaans niet toegestaan: wortelgangen en het risico op omvallen ondermijnen het dijklichaam.
- Zettingsverschil. Aan weerszijden van een landscheiding kan de ondergrond wezenlijk verschillen. Laat het grondonderzoek beide zijden dekken en ga niet uit van één sondering.
Gerelateerde termen
- Waterkering
- Boezem
- Dijkbewaking
- Landschapselementen
- Gracht
- Grondonderzoek
- Omgevingsvergunning
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
