Een legakker, ook ribbe of zetwal genoemd, is een lange smalle landstrook die bij de laagveenwinning tussen de uitgebaggerde watergangen is blijven staan. Op die strook werd het natte veen te drogen gelegd — vandaar de naam — waarna de gedroogde massa in turven werd gestoken en per schuit naar de stad werd gevaren.
Het is dus geen natuurlijke vorm maar een werkvloer: het landschap van de Vechtplassen, de Nieuwkoopse Plassen, de Loosdrechtse Plassen en delen van Noordwest-Overijssel is er geheel door bepaald.
Legakker en petgat
De twee horen onlosmakelijk bij elkaar:
- Petgat (ook trekgat of trekgat-strook) — de langgerekte waterstrook waaruit het veen is weggebaggerd, ook onder de waterspiegel. Vanaf de zestiende eeuw gebeurde dat met de baggerbeugel, een net aan een lange steel.
- Legakker — de tussenliggende strook die bleef staan om het opgebaggerde veen op te drogen.
De veenwinning verliep in vaste maten: smalle akkers gaven meer opbrengst per hectare, brede akkers waren stabieler. Waar te smal is gewerkt, sloegen de akkers weg en ontstonden de grote plassen die er nu liggen — de Loosdrechtse Plassen zijn daarvan het bekendste voorbeeld.
Waarom legakkers verdwijnen
Een legakker is opgebouwd uit los, slap veen zonder harde kern, en wordt van twee kanten aangevallen:
- Golfslag door wind en door recreatievaart slaat de oevers af.
- Oxidatie en inklinking van veen dat boven water komt te liggen, waardoor de akker daalt.
- Wortelschade en begrazing door bomen die omvallen en door ganzen.
Zonder beheer verdwijnt een legakker binnen enkele decennia. Herstelprojecten werken daarom met beschoeiing, rietkragen, zinkstukken of aanvulling met vrijkomende bagger.
Wat het betekent als je er wilt bouwen
Op veel legakkers staan recreatiewoningen en botenhuizen, bereikbaar per boot. Bouwen op zo’n strook is bouwkundig een bijzondere opgave:
- Draagkracht is minimaal. Veen is samendrukbaar en heeft nauwelijks draagvermogen. Reken op een paalfundering tot in de zandlaag of op een bewust licht, verend fundatieprincipe; funderen op staal geeft ongelijkmatige zakking.
- Alles moet over water. Materiaal, materieel en afvoer gaan per boot of ponton. Dat bepaalt de bouwmethode: licht, prefab en in behapbare delen.
- Oeverbescherming is onderdeel van het werk. Zonder beschoeiing zakt de grond onder je bouwwerk letterlijk weg.
- Ruimtelijke regels zijn streng. Legakkers liggen vrijwel altijd in beschermd natuurgebied (vaak Natura 2000) en hebben een recreatieve of natuurbestemming. Bouwen, verbouwen en zelfs beschoeien is vergunningplichtig; informeer bij gemeente én waterschap vóórdat je iets plant.
- Geen aansluitingen. Water, elektriciteit en riolering ontbreken meestal; reken op eigen voorzieningen en op een geaccepteerde oplossing voor afvalwater.
Gerelateerde termen
- Veen
- Polder
- Beschoeiing
- Fundering op palen
- Inklinking
- Cultuurlandschap
- Landschapselementen
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
