Een merkteken is een teken dat op een bouwonderdeel is aangebracht om aan te geven waar dat onderdeel hoort of van wie het afkomstig is. In houtconstructies gaat het meestal om telmerken: genummerde tekens die bij het afbinden in het hout worden gehakt, zodat het gebint op de bouwplaats foutloos kan worden opgebouwd.
Telmerken in houtconstructies
Vroeger — en bij prefab houtbouw nog steeds — werd een kap of gebint eerst compleet in de werkplaats of op het werkterrein pas gemaakt (het afbinden). Daarna werd alles uit elkaar gehaald en opnieuw opgebouwd. Zonder markering weet niemand meer welke pen in welk gat hoort, want elke verbinding is net iets anders.
Kenmerken van traditionele telmerken:
- Meestal Romeinse cijfers (I, II, III, IIII, V), omdat rechte lijnen eenvoudig met een beitel of steekmes zijn te maken
- Per gebint of spantnummer oplopend; bijbehorende delen krijgen hetzelfde nummer
- Vaak een extra teken (een schuine streep of een puntje) om links van rechts te onderscheiden
- Het teken zit doorgaans dicht bij de verbinding, aan de zijde die na montage zichtbaar of bereikbaar blijft
Waarom het bouwhistorisch belangrijk is
Telmerken vertellen veel over een gebouw. Loopt de nummering netjes door, dan is de kap in één keer gemaakt. Zitten er twee reeksen door elkaar, dan is er hergebruikt hout toegepast of is de kap ooit verplaatst of verlengd. Restauratiedeskundigen gebruiken deze tekens daarom om de bouwgeschiedenis te reconstrueren — samen met dendrochronologie (jaarringdatering).
Naast telmerken bestaan er steenhouwersmerken (het persoonlijke teken van de steenhouwer op natuursteenblokken) en metseltekens (decoratieve figuren in metselwerk).
Zelf toepassen
Bouw je zelf een kapconstructie, overkapping of veranda? Nummer elk onderdeel vóór het demonteren, bijvoorbeeld met een potlood of een gutsje, en noteer de nummers ook op je tekening. Dat scheelt bij de montage veel zoekwerk en voorkomt verkeerd gezaagde delen.
Gerelateerde termen
- Afbinden
- Gebint
- Houtverbindingen
- Pen-en-gat-verbinding
- Dendrochronologie
- Metselteken
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
