Een metselteken (ook metselaarsteken) is een decoratieve figuur die in metselwerk is aangebracht door bewust bakstenen met een afwijkende kleur te gebruiken — vaak alleen de koppen ervan. Zo ontstaan ruiten, kruisen, jaartallen, harten, molens of initialen in het gevelvlak.
Hoe wordt het gemaakt?
In een ouderwetse veldoven bakte niet elke steen gelijk. Stenen die te dicht bij het vuur lagen werden donker: gesinterd (deels zwart verglaasd), gesmoord (grijs tot zwart) of verglaasd (glanzend). Die “misbaksels” waren niet mooi genoeg voor gewoon zichtwerk, maar juist ideaal om mee te tekenen. De metselaar zette ze op vaste plekken in het verband en kreeg zo een patroon dat contrasteert met de rode of gele gevel.
Tegenwoordig zijn gesmoorde en geglazuurde stenen gewoon als product te koop, dus is het effect bewust te ontwerpen.
Betekenis en verspreiding
Metseltekens komen in heel Noordwest-Europa voor, vanaf de terugkeer van de baksteen als bouwmateriaal in de twaalfde eeuw. De formaten lopen uiteen van een enkel ruitje tot gevelvullende motieven. Aan de tekens werd vaak een beschermende betekenis toegekend: bescherming tegen onheil, bliksem of kwade invloeden. Daarnaast dienden ze als jaartal, huismerk of eenvoudig als versiering en vakmanschapsbewijs.
Vanaf de achttiende eeuw nam het gebruik af — in protestantse streken al eerder — maar in de negentiende en twintigste eeuw kwamen ruit- en kruispatronen terug als puur decoratief element.
Zelf toepassen
- Teken het motief eerst uit op ruitjespapier waarbij één vakje één steenkop is; alleen dan klopt het patroon met het verband
- Kies stenen uit dezelfde partij en hetzelfde formaat; alleen de kleur mag verschillen, niet de maat
- Houd het metselverband intact: het teken mag het verband niet verstoren, anders verzwak je de muur
- Hoe verder de kijkafstand, hoe groter en eenvoudiger het motief moet zijn
Gerelateerde termen
- Metselverband
- Baksteen
- Merkteken
- Vlechting
- Gevelsteen
- Ornament
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
