Een narthex is de overdekte voorhal aan de westzijde van een vroegchristelijke, Byzantijnse of romaanse kerk, dwars op de lengterichting van het schip geplaatst. De ruimte vormt de overgang tussen buiten en het kerkinterieur: je komt er binnen en gaat pas daarna, door een of meer doorgangen, het schip in.
Functie
Oorspronkelijk had de narthex een liturgische betekenis. Wie nog niet gedoopt was — de catechumenen — en boetelingen mochten de eigenlijke kerkruimte niet betreden en volgden de dienst vanuit de voorhal. Daarnaast werd de ruimte gebruikt voor processies, voor bepaalde delen van de doopliturgie en als begraafplaats voor weldoeners.
Bouwkundig doet de narthex wat een tochtportaal ook doet: hij houdt weer en wind buiten het schip en bufferde de kerk tegen kou.
Varianten
- Esonarthex — de binnenste narthex, direct tegen de westgevel van het schip en binnen het gebouwvolume opgenomen
- Exonarthex — een tweede, buitenste voorhal daarvoor, vaak open of met een zuilenrij naar het atrium
- Atrium — bij grote vroegchristelijke basilieken lag vóór de narthex nog een omsloten binnenhof met zuilengangen
In de latere westerse kerkbouw groeide de narthex uit tot het westwerk, de galilea of eenvoudigweg het portaal.
Toepassing en bouwkundige aandachtspunten
- Bouwhistorie — de aanwezigheid en vorm van een narthex helpt bij het dateren en typeren van een kerkgebouw
- Herbestemming — bij het herbestemmen van kerken is de narthex vaak de logische plek voor een entree, garderobe of tochtsluis, omdat de ruimte al als overgangszone is bedoeld
- Klimaat — het toevoegen of herstellen van een tochtportaal in de narthex vermindert de tochtstroom en beperkt schommelingen in de luchtvochtigheid, wat gunstig is voor orgels, houtwerk en muurschilderingen
- Toegankelijkheid — de narthex is meestal de plaats waar een niveauverschil met een hellingbaan kan worden opgelost zonder het monumentale interieur aan te tasten
Gerelateerde termen
- Basiliek
- Naos
- Schip
- Westwerk
- Portaal
- Apsis
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
