Een patera is een schijfvormig ornament, meestal opgebouwd uit concentrische cirkels of een rond, bladvormig motief. Het meervoud is *paterae*. De naam komt van het Latijnse woord voor een vlakke offer- of drinkschaal; het ornament is een gestileerde weergave daarvan.
Vorm en varianten
- Concentrische ringen — de eenvoudigste vorm: een vlakke schijf met een aantal ringen en een knop in het midden.
- Bladrozet — een cirkel gevuld met een krans van gestileerde bladeren, vaak acanthus of laurier, uitwaaierend vanuit het hart.
- Ovale patera — in de neoklassieke bouwkunst van de late achttiende eeuw ook uitgerekt tot een ovaal.
De patera lijkt op een rozet, en de termen worden vaak door elkaar gebruikt. In de vakliteratuur wordt met patera meestal het vlakke, schaalvormige type bedoeld en met rozet het bloemvormige type.
Toepassing
Je vindt de patera als repeterend of accentuerend ornament op:
- Friezen en architraven — als ritmische onderbreking tussen triglifen, guirlandes of banden
- Kroonlijsten en gootlijsten — als kleine schijven onder de lijst
- Deur- en vensteromlijstingen — vaak als hoekblokje waar stijl en dorpel elkaar raken
- Schoorsteenmantels en lambriseringen — in het interieur van classicistische en empire-gebouwen
- Meubels en houten binnenbetimmeringen
Het materiaal loopt uiteen van natuursteen en gebeeldhouwd hout tot gips, terracotta, gietijzer en tegenwoordig polyurethaanschuim voor restauratieve aanvullingen.
Aandachtspunt bij restauratie
Pateras zitten meestal op de meest weersbelaste plek van een lijst. Bij een verweerd exemplaar is het gebruikelijk om een mal af te nemen van een gaaf exemplaar elders aan hetzelfde gebouw, zodat de reeks in maat en profiel gelijk blijft. Kies een aanvulmateriaal met een vergelijkbare vochthuishouding als het origineel; een harde cementaanvulling op zachte kalksteen of gips gaat vrijwel altijd loszitten.
Gerelateerde termen
- Rozet
- Ornament
- Fries
- Kroonlijst
- Acanthus
- Classicisme
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
