Wat is een piscina?

Een piscina is een stenen wasbekken in de muur naast het altaar van een kerk, bedoeld voor het reinigen van de handen van de priester en van het vaatwerk dat bij de eucharistie wordt gebruikt. Kenmerkend is de afvoer: die loopt niet op de riolering uit, maar rechtstreeks naar de gewijde grond onder of naast de kerk, zodat resten van wijn en water niet in het gewone afvalwater terechtkomen. Het woord komt van het Latijnse piscina, “visvijver” of “bassin”.

Vorm en plaats

De piscina zit vrijwel altijd in de zuidmuur van het koor, rechts van het altaar, op ongeveer heuphoogte. Meestal gaat het om een ondiepe nis met een boog erboven, uitgevoerd in natuursteen. In de bodem van de nis zit een uitgeholde kom met een afvoergaatje.

Vaak maakt de piscina deel uit van een groter geheel in de koormuur:

• De sedilia — een rij zitnissen voor de priester en zijn assistenten, meestal direct naast de piscina.
• De credens- of credensnis — een nis met een plank of console waarop het vaatwerk werd klaargezet.
• De sacramentsnis — een afsluitbare nis voor het bewaren van het sacrament, meestal juist in de noordmuur.

Soms zijn er twee bekkens onder één boog: één voor het handwassen en één voor het spoelen van de kelk.

Bouwkundige betekenis

Voor wie een oude kerk onderzoekt, is de piscina een nuttige aanwijzing. Hij markeert de plaats waar een altaar heeft gestaan, ook als dat altaar er al eeuwen niet meer is — bijvoorbeeld in een zijkapel of in een deel van de kerk dat later is verbouwd. Een dichtgemetselde piscina hoog in een muur laat zien waar een verdwenen verdieping of een opgeheven kapel zat.

Ook het steen- en beeldhouwwerk is datering waard: de vorm van de boog en het profiel van de nis volgen de bouwstijl van het moment waarop het koor werd gebouwd of verbouwd.

Bij restauratie

• Houd de afvoer open. Een dichtgeslibde piscina-afvoer laat regen- en condenswater in de muur staan, met zoutuitbloei en vorstschade tot gevolg.
• Geen harde cementmortel in of rond een natuurstenen nis; die vangt vocht en drijft het naar de zachte steen. Werk met kalkmortel.
• Documenteer voordat je afwerkt. Sporen van polychromie en beitelwerk in de nis verdwijnen onherroepelijk onder een laag pleister of verf.

Gerelateerde termen

• Koor
• Altaar
• Nis
• Sacramentshuisje
• Natuursteen

Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.