Wat is een porticus?

Een porticus is een overdekte ruimte waarvan de open zijde wordt gedragen door een rij zuilen of pijlers. In de meeste gevallen gaat het om de zuilengalerij die als entreepartij vóór de gevel van een gebouw staat, met daarboven een hoofdgestel en vaak een driehoekig fronton.

De porticus is hét herkenningsteken van de klassieke tempel en daarmee van alle bouwkunst die zich daarop beroept: renaissance, classicisme, empire en neoclassicisme. Denk aan raadhuizen, musea, beurzen en villa’s met een zuilenportiek op een bordes.

Onderdelen

• Zuilen in een van de klassieke orden — Dorisch, Ionisch, Corinthisch, Toscaans of composiet
• Architraaf, fries en kroonlijst, samen het hoofdgestel
• Fronton, het driehoekige gevelveld boven de kroonlijst, met in het midden het timpaan
• Bordes en trappartij, waarop de porticus meestal staat
• Pronaos, de overdekte ruimte tussen de zuilenrij en de eigenlijke ingang van een tempel

Indeling naar aantal zuilen

De klassieke bouwkunst benoemt een porticus naar het aantal zuilen in de voorste rij: tetrastyl (vier), hexastyl (zes), octastyl (acht), decastyl (tien). Een porticus die om het hele gebouw doorloopt heet een peristyle.

Porticus, portiek en portaal

Deze drie woorden hebben dezelfde Latijnse wortel (porta, poort) en worden vaak door elkaar gehaald:

• Porticus — zuilengalerij, een architectonisch-klassiek begrip
• Portiek — de open, vaak ingebouwde ruimte aan de straat waarin de ingang ligt; in Nederland ook de gemeenschappelijke toegang van portiekwoningen
• Portaal — de ruimte direct achter de ingang, of in de constructieleer een stijf raamwerk

Aandachtspunten bij restauratie

1. Zuilen dragen echt. Bij een porticus is de zuilenrij vrijwel altijd constructief. Vervangen of verplaatsen is constructiewerk, geen decoratie.
2. Water is de vijand. Horizontale lijsten en de bovenkant van de kroonlijst vangen regen. Controleer de loodslabben en de afwatering; het gros van de schade aan natuursteen begint hier.
3. Verkeerd materiaal versnelt schade. Herstel natuursteen en pleisterwerk met een mortel die zachter en dampopener is dan de steen zelf. Cementgebonden reparaties op zachte kalksteen leiden tot afschilfering.
4. Zuilen zijn zelden recht. Klassieke zuilen hebben entasis: een lichte bolling. Neem bij namaak altijd de oorspronkelijke maatvoering op.

Gerelateerde termen

• Zuil
• Fronton
• Hoofdgestel
• Pronaos
• Portiek
• Portaal

Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.