Wat is een pothuis?

Een pothuis is een laag, vaak half verdiept bergruimtetje met een schuin dak, gebouwd tegen de voor- of zijgevel van een woning of winkel. Je vindt ze in oude binnensteden naast de stoeptrap die van de straat naar de voordeur loopt, meestal op grond die bij het pand hoort.

Volgens het Instituut voor de Nederlandse Taal gaat het om een klein, laag gebouwtje bij een groter huis, oorspronkelijk gebruikt om potten en pannen in op te slaan — vandaar de naam.

Waar het voor diende

1. Opslag en verkoop op straatniveau. Een uitstalplek voor koopwaar zoals aardewerk en keukengerei, pal aan de loop van de straat.
2. Toegang tot de kelder van buitenaf. Bij panden met een verhoogde bel-etage ligt de kelder half boven het maaiveld. Het pothuis dekt dan de buitentrap of het luik af waardoor goederen naar beneden gingen — brandstof, bier, turf, handelswaar.
3. Werkplaats. In Amsterdam werden pothuizen op grote schaal hergebruikt als schoenmakerswerkplaats of als hokje voor de sjouwerman of portier.

Waarom je ze nauwelijks meer ziet

De meeste pothuizen zijn in de negentiende en twintigste eeuw verdwenen, mede omdat gemeenten de uitbouwen op de openbare weg terugdrongen om de straat vrij te maken. In enkele historische binnensteden staan nog exemplaren; ze gelden daar als beschermd erfgoed en zijn goed gedocumenteerd in historische stadsatlassen.

Tweede betekenis: bij de molen

In de molenbouw is een pothuis iets heel anders: de omkasting die het waterrad van een watermolen omsluit en het rad en zijn mechaniek beschermt.

Aandachtspunten bij een bestaand pothuis

• Vocht is het hoofdprobleem. Een half verdiept gebouwtje tegen een gevel is per definitie een plek waar water zich verzamelt. Controleer of de bestrating van de gevel af loopt en of er een goede afvoer is.
• Ventileer de kelder erachter. Een dichtgezet pothuis maakt van de kelder een gesloten vochtbak. Roosters in de opgang zijn geen tochtlek maar noodzaak.
• Restaureren, niet vernieuwen. Het metselwerk, de hardstenen dekplaten en het smeedwerk zijn onderdeel van het monumentale beeld. Herstel met kalkmortel in plaats van cementmortel.
• Vraag altijd na bij de gemeente. Een pothuis staat vaak deels op gemeentegrond en valt bij een monument onder de bescherming; ook onderhoud kan vergunningplichtig zijn.

Gerelateerde termen

• Stoep
• Souterrain
• Bel-etage
• Grachtenpand
• Kelder
• Watermolen

Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.