Wat is een rondeel?

Een rondeel is een verzwaarde, verlaagde en ongeveer halfronde uitbouw van een vestingmuur, gebouwd om geschut op te stellen dat de muur zijdelings — flankerend — kan bestrijken. Het rondeel is ontstaan uit de middeleeuwse muurtoren en is de voorloper van het bastion. Het woord komt van het Oudfranse rondel, van rond.

Waarom rondelen zijn gebouwd

Tot de vijftiende eeuw was een hoge, slanke muurtoren ideaal: hoog zien, van bovenaf schieten, moeilijk te beklimmen. Met de komst van het buskruitgeschut werd precies die hoge slanke vorm een probleem. Een hoge toren is een makkelijk doel en stort in wanneer de voet wordt weggeschoten.

De reactie is in de vorm van het rondeel te lezen:

• Verlaagd — vaak is een bestaande muurtoren letterlijk afgeknot tot ongeveer weergangniveau, zodat hij minder doelwit biedt.
• Verzwaard — dikke muren en een met aarde gevulde kern die kanonskogels absorbeert in plaats van te barsten.
• Rond — een gekromd oppervlak laat een inslag afketsen in plaats van hem vol op te vangen.
• Uitgebouwd — doordat het rondeel vóór de muurlijn uitsteekt, kan het geschut langs de muur schieten en de voet ervan verdedigen.
• Kazematten met schietgaten in het onderste niveau, zodat ook onder de weergang kon worden gevuurd.

Waarom het rondeel verdween

De ronde vorm heeft een principiële zwakte: recht vóór de kromming blijft een strook die je vanuit het rondeel zelf niet kunt bestrijken — een dode hoek. Een aanvaller kon zich daar tegen de muur nestelen. Het antwoord was het bastion: een hoekige, puntige uitbouw waarvan elke flank volledig door de naastgelegen werken wordt gedekt. Vanaf de late zestiende eeuw verving het bastion het rondeel in het Oud-Nederlandse vestingstelsel.

Toepassing

Rondelen zijn vandaag vooral monument. In Maastricht zijn de rondelen Haet ende Nijt en De Vijf Koppen bewaard gebleven; het laatste is als rondeel nieuw gebouwd in plaats van uit een toren verbouwd.

Bij beheer en herstel van dit soort werk komen steeds dezelfde punten terug:

• De aardvulling werkt mee. Het metselwerk is een schil om een kern van aarde en puin; die kern duwt naar buiten. Uitbuiking en scheurvorming zijn daar het gevolg van, niet van zetting van de fundering.
• Kalkmortel, geen cement. Vijftiende- en zestiende-eeuwse baksteen is zacht; een harde voeg verlegt de vochtafvoer naar de steen.
• Waterafvoer op de kroon. Het bovenvlak van een rondeel is groot en vlak. Zonder werkende afwatering en afdekking loopt al het regenwater de kern in.

Gerelateerde termen

• Bastion
• Vestingbouw
• Metselwerk
• Kalkmortel
• Monument

Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.