Wat is een roosvenster?

Een roosvenster is een groot rond venster waarvan de indeling vanuit het middelpunt uitstraalt, als de bloembladen van een roos of de spaken van een wiel. De verdeling wordt gevormd door stenen maaswerk, met glas-in-lood in de openingen. Het roosvenster is het herkenningsteken van de gotische kathedraal en zit vrijwel altijd op een vaste plaats: in de westgevel boven het hoofdportaal, en in de kopgevels van het transept.

Ontwikkeling

Het begon in de romaanse tijd met de oculus: een simpel rond gat in de muur, zonder onderverdeling. In de vroege gotiek kwam het vlakmaaswerk, waarbij de openingen uit een dichte stenen plaat werden gesneden. In de hoge gotiek — vooral de rayonnantstijl — werd dat vervangen door tracéermaaswerk: dunne, geprofileerde stenen staven die als spaken uit het midden lopen. Daardoor kon het steenwerk veel slanker en het glasvlak veel groter worden. In de late gotiek (flamboyant) gaan de staven vlammend krullen en verdwijnt de strakke radiaalwerking.

De Notre-Dame in Parijs laat die groei mooi zien: het westelijke roosvenster uit omstreeks 1225 meet ongeveer 9,6 meter in doorsnede, de latere roosvensters in de noord- en zuidgevel van het transept bijna 13 meter.

Bouwkundig: een groot gat in een dragende muur

Een roosvenster is constructief een uitdaging. Het is een enorme opening in een muur die een gewelf en een kap moet dragen. Drie dingen maken het mogelijk:

• De ring werkt als een boog. Het omringende steenwerk zet de belasting rond de opening om in druk, net als bij een boog.
• Het maaswerk draagt zichzelf en het glas en vangt de windbelasting op het grote vlak op.
• Vensterstaven. De glas-in-loodpanelen zijn te slap voor windbelasting en worden ondersteund door dunne metalen brug- of windstaven achter het glas.

Restauratie en onderhoud

Bij roosvensters komen bijna altijd dezelfde schadebeelden terug:

• Roestend ijzer splijt de steen. Historische vensterstaven en verankeringen zijn van smeedijzer en zitten ingeboord in de natuursteen. Roestend ijzer zet uit en drukt de steen van binnenuit stuk; het herstel bestaat uit uitnemen en vervangen door roestvast staal of brons.
• Doorzakkend loodwerk. Glas-in-lood in een verticaal, groot vlak zakt in de loop van de eeuwen uit; het lood vermoeit en de panelen buiken. Herstel betekent uitnemen, ontleden en opnieuw verloden.
• Verweerde profielen. De slanke maaswerkstaven staan volledig bloot; bij zandsteen en tufsteen verdwijnt het profiel in de loop van de tijd. Nieuwe stukken worden per staaf ingeboet.
• Achterzetbeglazing wordt tegenwoordig vaak toegepast om het historische glas te beschermen. Dat mag alleen met voldoende geventileerde spouw, anders slaat er condens op de binnenkant van het oude glas.

In Nederland komen roosvensters vooral voor in negentiende-eeuwse neogotische kerken.

Gerelateerde termen

• Maaswerk
• Gotiek
• Glas-in-lood
• Rayonnant gotiek
• Rozet

Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.