Een leemsteen is een ongebakken blok van leem, meestal met zand en vaak met stro of een andere vezel gemengd, dat in een mal wordt gevormd en vervolgens in de lucht en de zon droogt. Het Spaanse woord adobe — via het Arabisch al-ṭūb, ‘de steen’ — is de internationaal gebruikelijke naam voor precies hetzelfde product.
Het onderscheid met een gewone baksteen is fundamenteel: een baksteen wordt in een oven gebakken en daarmee onomkeerbaar keramisch en vorstbestendig. Een leemsteen wordt alleen gedroogd. Hij blijft daardoor gevoelig voor water, maar is aan het eind van zijn leven ook weer volledig terug te brengen tot leem.
Productie en samenstelling
- Leem met een afgestemd kleigehalte; te vet leem scheurt bij het drogen, te mager bindt niet.
- Zand om de krimp te beperken.
- Stro, hennep of houtvezel om scheurvorming tegen te gaan en het gewicht te verlagen.
- Vormen en drogen: handmatig in houten mallen of machinaal geperst. Het drogen duurt weken en gebeurt uit de zon en uit de regen, want te snel drogen geeft scheuren.
In Duitsland zijn geprefabriceerde leemstenen genormeerd in DIN 18945; de bijbehorende leemmetselmortel in DIN 18946 en leemstucmortel in DIN 18947. Voor Nederlandse projecten wordt daar in de praktijk vaak naar verwezen, omdat een eigen productnorm ontbreekt.
Eigenschappen
- Zwaar en warmteaccumulerend. Een leemstenen binnenwand voegt massa toe aan een lichte houtskeletwoning en dempt daarmee de temperatuurschommelingen — precies waar zo’n woning tekortschiet.
- Vochtregulerend. Leemsteen neemt waterdamp op en geeft die weer af, waardoor de luchtvochtigheid stabieler blijft.
- Goede geluidsisolatie door het gewicht.
- Onbrandbaar.
- Lage druksterkte in vergelijking met baksteen of kalkzandsteen. Dragend metselwerk in leemsteen is mogelijk maar vraagt om berekening en om een genormeerd product; voor een niet-dragende binnenwand is dat geen probleem.
- Niet water- en vorstbestendig. Buitentoepassing vergt altijd bescherming.
Toepassing in de praktijk
- Niet-dragende binnenwanden, verreweg de meest voorkomende toepassing in West-Europa.
- Voorzetwand als warmtebuffer achter een raam op het zuiden of achter een houtkachel.
- Vulling van vakwerk bij restauratie, waar leemsteen aansluit op wat er oorspronkelijk zat.
- Gemetseld met leemmortel, niet met cementmortel: alleen dan blijft de wand demontabel en herbruikbaar, en werkt het geheel bouwfysisch als één materiaal.
Aandachtspunten
- Een goede hoed en goede laarzen. Ruime dakoverstek, een waterbestendige plint en een deugdelijke waterkering; leem mag nooit in opstijgend vocht of spatwater staan.
- Geen cementgebonden afwerking erop. Cementpleister sluit de wand af, waardoor vocht in het leem opgesloten raakt. Werk af met leemstuc of kalkpleister.
- Vermijd natte ruimten, tenzij het spatwatergebied volledig wordt afgeschermd door tegelwerk op een geschikte drager.
- Reken op het gewicht. Leemstenen wanden zijn zwaar; controleer de draagkracht van de vloer, zeker bij een houten verdiepingsvloer.
- Bevestigingen. Zware kasten hang je niet zomaar aan een leemwand; werk met doorgaande bevestiging of met ingemetselde houten blokken.
Gerelateerde termen
- Leem
- Leemstuc
- Klei
- Kleisteen
- Metselverband
- Duurzaam bouwen
- Circulaire economie
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
