Een opgelegde vervorming is een vormverandering die niet door een uitwendige belasting wordt veroorzaakt, maar van binnenuit: door temperatuurverschil, krimp, kruip, vocht of ongelijke zetting. Zolang de constructie vrij kan bewegen, gebeurt er weinig. Wordt die beweging tegengehouden, dan ontstaan er dwangspanningen — en die veroorzaken scheuren.
Vandaar dat constructeurs vaak liever spreken van verhinderde vervorming: het probleem zit niet in de vervorming zelf, maar in het feit dat de constructie hem niet mag uitvoeren.
Waar komt het vandaan
- Temperatuur. Een zuidgevel kan in de zomer tientallen graden warmer worden dan in de winter. Materialen zetten uit en krimpen mee.
- Krimp. Beton en cementgebonden mortels krimpen tijdens en na verharding. Kalkzandsteen en betonsteen krimpen; baksteen zet juist licht uit door vochtopname na het bakken.
- Kruip. Beton en hout vervormen langzaam door onder langdurige belasting.
- Ongelijke zetting. Als een aanbouw anders gefundeerd is dan het hoofdgebouw, zakken beide delen verschillend.
Uitzettingscoëfficiënten (indicatief)
| Materiaal | Lineaire uitzetting per °C |
|---|---|
| Baksteen | circa 5-7 x 10⁻⁶ |
| Beton | circa 10-12 x 10⁻⁶ |
| Staal | circa 12 x 10⁻⁶ |
| Aluminium | circa 23 x 10⁻⁶ |
| PVC | circa 70-80 x 10⁻⁶ |
Reken maar mee: een stalen ligger van 10 meter die 40 °C opwarmt, wordt ongeveer 5 mm langer. Zit hij aan beide kanten klemvast, dan moet die 5 mm ergens heen — en dat kost enorme krachten.
Hoe los je het op
De oplossing is bijna altijd: laat het bewegen.
- Dilatatievoegen in metselwerk. Vuistregel voor een buitenblad: bij baksteen ongeveer 6 tot 12 meter tussen twee dilataties, bij kalkzandsteen en betonsteen korter (ruwweg 5 tot 8 meter). De precieze afstand hangt af van oriëntatie, kleur en steensoort — houd het advies van de steenfabrikant aan.
- Voegovergangen in bruggen en vloeren, zodat het dek vrij kan uitzetten.
- Glijopleggingen onder liggers, zodat één zijde kan schuiven.
- Krimpwapening in beton: die voorkomt de vervorming niet, maar verdeelt de scheurvorming in veel fijne scheurtjes in plaats van enkele grove.
- Losse aansluitingen: een aanbouw met een dilatatie tegen het bestaande huis in plaats van er vast tegenaan gemetseld.
Klassieke fout bij verbouwingen: een nieuwe vloerverwarmingsdekvloer strak tegen alle wanden aan storten. Zonder randisolatiestrook en zonder dilataties rond de vloerverwarming ontstaan er vrijwel zeker scheuren in de dekvloer.
Gerelateerde termen
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
