Opsnijden is een handeling uit de traditionele baksteenfabricage: de nog ongebakken kleivormeling wordt op zijn kant gezet zodra de andere zijden voldoende zijn aangedroogd, zodat ook de onderzijde kan drogen. Daarbij werd meteen de baard verwijderd — de klei die onder de rand van het vormraam was uitgeperst.
Zonder deze stap droogt een steen ongelijkmatig. De onderkant, die plat op de droogvloer of het droogveld ligt, blijft dan te nat, terwijl de rest al hard is. Dat verschil in droogkrimp veroorzaakt scheuren en kromtrekken.
Waar het in het proces zit
De klassieke gang van zaken bij handvormbaksteen:
- Kleivoorbereiding — winnen, mengen en rijpen van rivier- of zeeklei.
- Vormen — de klei wordt in een houten vormraam geworpen. Bij het in water gevormde procédé wordt het vormbakje nat gemaakt; bij zandvorming ingezand.
- Uitstorten en voordrogen — de vormeling gaat op een droogvloer of droogveld.
- Opsnijden — de aangedroogde steen op de kant zetten en de baard afsnijden of afsteken. Ook wel ‘rechten’ genoemd.
- Nadrogen — meestal tot een vochtgehalte laag genoeg om de oven in te kunnen zonder te barsten.
- Bakken — traditioneel in een veldoven of ringoven, tegenwoordig meestal in een tunneloven.
Waarom het werk hard was
Opsnijden was klassiek werk voor kinderen en jonge arbeiders, omdat je laag bij de grond en dicht tussen de rijen drogende stenen moet kunnen bewegen. Het was repeterend bukwerk waarbij duizenden stenen per dag door de handen gingen, met pijnlijke polsen als bekend gevolg. Met de mechanisering van de steenindustrie en de komst van gestuurde droogkamers is het handmatig opsnijden vrijwel verdwenen.
Wat je er nog van ziet
Aan een handvormsteen zijn de sporen van dit proces vaak nog zichtbaar: onregelmatige randen, een lichte plooi of vouw in het oppervlak en kleurverschillen tussen de zijden. Precies die onregelmatigheid maakt handvormstenen zo gewild in restauratie en in gevels die een ambachtelijk beeld moeten hebben.
Gerelateerde termen
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
