Wat is pisé?

Pisé — in het Nederlands stampleem — is een bouwtechniek waarbij vochtige leemgrond in laagjes in een bekisting wordt gestort en aangestampt tot een massieve, dragende wand. Er komt geen cement, geen bakproces en vrijwel geen transport aan te pas: in de klassieke vorm wordt de grond van of nabij de bouwplaats gebruikt. De volledige Franse benaming luidt pisé de terre.

Hoe het werkt

1. Het mengsel. Geschikte leem bestaat uit een afgewogen mengsel van grind, zand, silt en klei. De klei is het bindmiddel; te weinig klei geeft een wand die verzandt, te veel klei geeft krimpscheuren. Te sterk kleihoudende grond wordt daarom gemagerd met zand of grind.
2. Het vochtgehalte. De leem moet aardvochtig zijn: samengeknepen in de hand blijft een bal die bij het vallen uiteenvalt. Te nat laat zich niet verdichten, te droog bindt niet.
3. Het stampen. De leem wordt in lagen van ongeveer 10 tot 15 cm in de bekisting gebracht en met een stamper of pneumatische stamper verdicht tot ongeveer twee derde van de oorspronkelijke laagdikte. De bekisting gaat pas omhoog als de laag klaar is.
4. Het drogen. De wand wordt meteen na ontkisten zichtbaar, maar droogt daarna nog weken tot maanden na. Pas dan bereikt hij zijn eindsterkte.

Eigenschappen

• Druksterkte. Stampleem haalt doorgaans een druksterkte in de orde van 1 tot 4 N/mm² — genoeg voor dragende wanden in laagbouw, niet voor slanke constructies.
• Wanddikte. Praktisch wordt meestal 40 tot 60 cm aangehouden; dunner is constructief en bouwfysisch zelden zinvol.
• Thermische massa, geen isolatie. De warmtegeleiding van stampleem ligt globaal rond 0,8 tot 1,3 W/m·K. Een leemwand buffert warmte uitstekend, maar isoleert slecht. In een klimaat met echte winters is een extra isolatielaag onvermijdelijk.
• Vochtregulerend. Leem neemt vocht uit de lucht op en geeft het weer af, wat het binnenklimaat stabiel houdt.
• Volledig herbruikbaar. Onbehandelde leem kan aan het einde van de levensduur worden bevochtigd en opnieuw verwerkt.

Toepassing en aandachtspunten

Pisé is eeuwenoud en wordt wereldwijd toegepast; in Europa vooral in Frankrijk en Duitsland, waar de techniek in de negentiende eeuw een opleving kende en tegenwoordig opnieuw wordt gebruikt in duurzame bouwprojecten, binnenwanden en akoestische wanden.

• Goede schoenen en een goede hoed. Dat is de klassieke vuistregel: een stenen of betonnen plint die de wand boven de opspatzone houdt, en een flink overstekend dak dat de wand tegen slagregen beschermt.
• Nooit afsluiten met dampdichte afwerking. Cementpleister, kunststofverf of een dichte folie sluit vocht op in de wand en veroorzaakt schade. Werk met kalkpleister, leempleister of kalkverf.
• Constructieve openingen. Boven deuren en ramen is een latei nodig; leem neemt geen trekkrachten op.
• Hoge arbeidsintensiteit. Het stampen kost veel tijd en mankracht. De materiaalkosten zijn laag, de arbeidskosten juist niet — dat bepaalt het prijsplaatje.

Gerelateerde termen

• Leem
• Leemsteen
• Leempleister
• Massieve bouw
• Thermische massa

Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.