Wat is romantiek in de bouwkunst?

De romantiek is de culturele stroming van het einde van de achttiende en de negentiende eeuw die gevoel, verbeelding en natuurbeleving vooropstelde, als reactie op het rationalisme van de verlichting. In de bouwkunst leverde ze geen eigen constructiesysteem op, maar wel een eigen houding: sfeer en beleving gingen boven regelmaat en symmetrie.

Waarom romantiek geen “stijl” is

Anders dan bij romaans, gotiek of renaissance kun je een gebouw niet op vorm als “romantisch” aanwijzen. De romantiek uitte zich in de bouwkunst indirect, langs drie wegen:

• De neostijlen. De romantische fascinatie voor het verleden voedde de neogotiek, de neorenaissance en de neoromaanse stijl. Wie in de negentiende eeuw een kasteel of kerk in gotische vormen bouwde, deed dat uit romantische motieven, niet uit bouwtechnische noodzaak.
• De tuin- en parkarchitectuur. Het Engelse landschapspark met kronkelende paden, slingervijvers, boomgroepen en uitzichten verving de strakke barokke tuin. In Nederland is dat vooral het werk van de familie Zocher.
• De folly. Een bouwsel dat niets hoeft te doen behalve sfeer maken: een kunstmatige ruïne, een grot, een theekoepel, een uitkijktoren.

Kenmerken in de praktijk

Romantische architectuur zoekt het schilderachtige: asymmetrie, silhouetwerking, rijke detaillering en materialen die oud, ruw of “gegroeid” lijken. Rotspleister en cementrustiek — pleisterwerk dat rots of boomschors imiteert — zijn typisch negentiende-eeuwse romantische trucs, net als natuursteen die opzettelijk grof wordt gelaten. Het bekendste voorbeeld in Europa is slot Neuschwanstein in Beieren, gebouwd vanaf 1869 als middeleeuws aandoend kasteel met negentiende-eeuws comfort.

Toepassing

Je komt de romantiek vooral tegen als beheer- en restauratieopgave op buitenplaatsen en in stadsparken. Let daarbij op:

• Follies zijn vaak licht en slecht gefundeerd. Kunstmatige ruïnes en grotten zijn doorgaans gebouwd met weinig materiaal en zonder vorstvrije fundering; scheurvorming en vorstschade zijn regel, niet uitzondering.
• Rotspleister op zacht metselwerk is een klassiek probleem: het harde cementen oppervlak houdt vocht vast in de muur erachter.
• De aanleg is monumentwaarde. Bij een rijksmonumentale buitenplaats valt niet alleen het gebouw, maar ook de parkaanleg onder de bescherming — ook voor het kappen van bomen of verleggen van paden kan een vergunning nodig zijn.

Gerelateerde termen

• Neogotiek
• Neorenaissance
• Rotspleister
• Monument
• Barok

Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.