Wat is romeinse bouwkunst?

Romeinse bouwkunst is de architectuur van het Romeinse Rijk, ruwweg van de derde eeuw voor tot de vijfde eeuw na Christus. Waar de Grieken in kolommen en balken dachten, bouwden de Romeinen met de boog, het gewelf en de koepel — en met een gietbaar bouwmateriaal dat pas in de negentiende eeuw een opvolger kreeg.

De twee grote uitvindingen

Opus caementicium — Romeins beton. Een mengsel van gebrande kalk, puzzolaanaarde (vulkanische as, genoemd naar Pozzuoli bij Napels), water en steenpuin. Het hardt langzaam uit en is buitengewoon duurzaam; puzzolaan maakt de mortel bovendien hydraulisch, dus ook onder water bruikbaar. Dat verklaart de Romeinse havenwerken. Het beton werd vrijwel altijd tussen een blijvende schil gestort, met verschillende metselwijzen als zichtwerk: opus incertum (onregelmatige brokken), opus reticulatum (ruitvormig net) en opus testaceum (platte baksteen).

De boog en wat daarop volgt. Uit de rondboog ontwikkelden de Romeinen het tongewelf, het kruisgewelf en de koepel. Daarmee konden ze voor het eerst grote ruimten overspannen zonder een bos kolommen. Het Pantheon in Rome, voltooid omstreeks 126 na Christus onder Hadrianus, heeft een betonnen koepel met een diameter van ruim 43 meter — nog altijd de grootste ongewapende betonnen koepel ter wereld.

Verdere kenmerken

• Vijf bouwordes. De Romeinen namen de Dorische, Ionische en Korintische orde van de Grieken over en voegden de Toscaanse en de Composiete orde toe.
• De orde als decoratie. Zuil en kapiteel dragen vaak niets meer; ze zijn tegen een dragende betonwand geplaatst als geleding, bijvoorbeeld op het Colosseum (voltooid in 80 na Christus).
• Infrastructuur op schaal. Aquaducten, wegen, bruggen, thermen en riolering, met zeer flauwe maar strak gehandhaafde verhanglijnen.
• Vloerverwarming. Het hypocaustum: een vloer op stapeltjes waaronder hete rookgassen werden geleid — het idee achter moderne vloerverwarming.
• Maatvoering. Gebouwen werden uitgezet in Romeinse voeten (pes), ongeveer 29,6 centimeter.

Het denken erachter is overgeleverd in De architectura van Vitruvius, geschreven in de eerste eeuw voor Christus: een bouwwerk moet sterk, bruikbaar en schoon zijn.

Toepassing

In Nederland is Romeins bouwwerk vooral archeologie: de limes langs de Rijn, Nijmegen en Forum Hadriani bij Voorburg. Praktisch relevant blijft de techniek: hydraulische kalk met puzzolaan is nog steeds het uitgangspunt voor restauratiemortels, omdat die zacht, dampopen en werkend blijft — precies waar modern cement tekortschiet. En vrijwel elke boog die je metselt, van rondboog tot korfboog, volgt nog de Romeinse geometrie.

Gerelateerde termen

• Rondboog
• Gewelf
• Kalkmortel
• Zuil
• Kapiteel

Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.