Wat is siermetselwerk?

Siermetselwerk is metselwerk waarin de metselaar met de stenen zelf versiering maakt: door kleur, de richting van de stenen, uitspringende of terugliggende delen en patronen. Er komt geen apart ornament aan te pas; de decoratie zit in het metselwerk. Het komt voor in eeuwenoude boerderijen en kerken, maar ook in negentiende-eeuwse gevels en in de expressieve baksteenarchitectuur van de Amsterdamse School.

Vormen van siermetselwerk

• Speklagen: horizontale banden van afwijkend materiaal of een afwijkende steenkleur, bijvoorbeeld lichte natuursteen of gele steen in rode baksteen.
• Rollagen en streklagen: stenen op hun kant of kop geplaatst, vaak boven vensters en als afsluiting van een muur, soms schuin of in een andere kleur.
• Vlechtingen: schuin gemetselde stenen in de topgevel, loodrecht op de dakrand, en decoratieve vlechtpatronen in landelijke gevels.
• Muizentanden en tandlijsten: banden van overhoeks of met de kop uitstekende stenen, meestal hoog in de gevel.
• Patronen in het verband: ruiten, zigzag of kruisen door stenen van een andere kleur op vaste plaatsen in het verband te leggen.
• Geglazuurde steen: accenten met geglazuurde bakstenen in banden of velden.
• Reliëf: uitkragende en terugliggende lagen, gebogen vlakken en verticale accenten, typisch voor de Amsterdamse School.

Toepassing: herstellen en nieuw maken

• Zelfde steen, zelfde maat. Bij herstel moet de nieuwe steen in formaat, kleur en textuur aansluiten. Een paar millimeter verschil in lengte of dikte verstoort het patroon over de hele band.
• Leg het patroon eerst droog uit. Zeker bij ruiten, vlechtingen en tandlijsten: maak de verdeling op de grond of op een lat en controleer of het patroon netjes op de hoeken en openingen uitkomt.
• Maatvoering in koppen. Patronen werken met koppen en halve stenen. Stem gevelbreedte, kozijnmaten en penanten daarop af, dan hoeft er minder gehakt te worden.
• Let op de voeg. Voegkleur en voegvorm bepalen mee hoe het patroon leest. Kies bij oud metselwerk een voegmortel die niet harder is dan de steen.
• Niet dichtschilderen. Verf of een dichte coating maakt het patroon onzichtbaar en kan vocht in het metselwerk opsluiten.
• Uitstekende delen zijn kwetsbaar. Tandlijsten en uitkragingen vangen regenwater; controleer ze op vorstschade en zorg dat de bovenkant goed afwatert.

Gerelateerde termen

• Schoonmetselwerk
• Metselverband
• Rollaag
• Muizentand
• Vlechting
• Boerenvlechtingen
• Amsterdamse School

Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.