Wat zijn romeinse cijfers?

Romeinse cijfers zijn het getalstelsel van het Romeinse Rijk, waarin getallen met zeven letters worden geschreven. In de bouw kom je ze vooral tegen als jaartal: op gevelstenen, eerste stenen, gedenkplaten, zonnewijzers, klokken en in smeedijzeren muurankers. Ze zijn daarmee een van de betrouwbaarste hulpmiddelen om een pand te dateren.

De zeven tekens

Hoe je ze leest

Het stelsel werkt optellend van links naar rechts: MDCLXVI is 1000 + 500 + 100 + 50 + 10 + 5 + 1 = 1666. Staat er een kleiner teken vóór een groter, dan wordt het afgetrokken: IV = 4, IX = 9, XL = 40, XC = 90, CD = 400, CM = 900.

Een paar praktische leeswijzers voor de gevel:

• Werk in blokken. Splits het jaartal eerst in duizenden, honderden, tientallen en eenheden: MDCCCLXXXVIII = M + DCCC + LXXX + VIII = 1000 + 800 + 80 + 8 = 1888.
• Er is geen nul en geen komma. Het stelsel kent alleen hele getallen.
• Op uurwerken staat vaak IIII in plaats van IV. Dat is een oude klokkenmakersconventie, geen fout.
• Let op de U en de V. In oude opschriften is de U vaak als V gesneden, wat een letter soms met een cijfer laat verwarren.
• Het chronogram. Op met name zuidelijke gevelstenen staat soms een spreuk waarin de hoofdletters bij elkaar opgeteld het bouwjaar geven. Als in een Latijnse tekst willekeurige letters groter of dikker zijn uitgevoerd, tel ze dan op.

Toepassing in de bouw

• Muurankers met jaartal. Bij zeventiende- en achttiende-eeuwse panden zijn de smeedijzeren ankers op de kop van de balken soms als cijfers gevormd. Ze horen bij de constructie; bij gevelherstel horen ze terug op exact dezelfde plek, omdat ze de balklaag markeren.
• Jaartal- en gevelstenen geven het bouw- of verbouwjaar. Vergelijk het altijd met het metselwerk: een jaartalsteen kan bij een latere verbouwing zijn hergebruikt.
• Eerste steen. Bij nieuwbouw wordt nog steeds regelmatig een eerste steen met een jaartal in romeinse cijfers geplaatst.
• Zonnewijzers en torenklokken hebben vrijwel altijd een romeinse cijferverdeling.

Bij restauratie geldt: laat een gevelsteen of anker met jaartal nooit “even” verplaatsen of vervangen. Het is bij een monument onderdeel van de beschermde waarde en vaak het enige harde bewijs van de bouwdatum.

Gerelateerde termen

• Gevelsteen
• Muuranker
• Eerste steen
• Monument
• Romeinse bouwkunst

Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.