Wat is polygonaal?
Polygonaal betekent veelhoekig: samengesteld uit een aantal rechte zijden die onder een hoek op elkaar aansluiten. In de bouwkunde wordt het gebruikt voor plattegronden, torens, gewelven en metselverbanden die uit vlakke facetten bestaan in plaats van uit een gebogen vlak.
Veel voorkomende varianten hebben een eigen naam: driehoekig, vierkant, vijfhoekig (pentagonaal), zeshoekig (hexagonaal), achthoekig (octogonaal). “Polygonaal” is de verzamelterm.
Waar je het tegenkomt
- Koorsluiting van kerken. De achterzijde van het koor wordt vaak niet halfrond maar in drie, vijf of zeven zijden van een veelhoek afgesloten — de zogeheten polygonale koorsluiting, kenmerkend voor de gotiek.
- Torens en traptorens. Een achtkantige toren of een achtkantige lantaarn op een vierkante onderbouw is een klassieke oplossing om de overgang naar een spits te maken.
- Molens. De achtkante bovenkruier is in Nederland een van de meest herkenbare polygonale bouwvormen: een houten achtkant op een gemetselde voet.
- Koepels en gewelven. Een polygonale koepel bestaat uit vlakke of licht gekromde velden tussen ribben, in plaats van uit één doorlopende schaal.
- Erkers en serres, die met drie of vijf facetten naar buiten steken.
Polygonaal metselwerk
De term wordt ook gebruikt voor een natuursteenverband waarbij onregelmatige, veelhoekige stenen als een puzzel in elkaar passen, met voegen die alle kanten op lopen. Dat is het klassieke “cyclopische” of polygonale muurwerk dat je kent van Griekse en Italiaanse vestingmuren en van keermuren in heuvelachtig gebied. Het vraagt vakmanschap: elke steen wordt individueel passend gehakt.
Praktische kanten
- Hoeken zijn geen 90 graden. Bij een regelmatige achthoek zijn de binnenhoeken 135°, bij een zeshoek 120°, bij een vijfhoek 108°. De binnenhoek van een regelmatige veelhoek is te berekenen als (n − 2) × 180° / n. Reken dit vóór het zagen uit; verstekhoeken zijn de helft van de hoek tussen twee vlakken.
- Aftekenen vanuit het middelpunt. Een regelmatige veelhoek zet je het nauwkeurigst uit met een omgeschreven cirkel: de hoekpunten liggen op gelijke afstand van het hart, met een middelpuntshoek van 360° / n.
- Afwerking in de hoeken. Bij een polygonale plattegrond lopen plinten, dakranden en vloerafwerking allemaal in verstek. Houd er in de planning rekening mee dat dat werk trager gaat dan een rechte hoek.
- Dakvlakken. Een polygonaal dak heeft evenveel hoekkepers als zijden; die komen alle samen in één punt. Dat punt is het meest kwetsbare detail van het hele dak.
Gerelateerde termen
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
